(Si mund të rrëzohet një sistem jo demokratik?)
Pak humor
Ata janë komisarët politikë të lagjes, pallatit, hyrjes, a shkallës. Janë si mushkonjat, por nuk kërkojnë gjak, duan votën tënde. Nëse nuk e di i kujt ane je, ai pyet banakierin ku pi kafen, dyqanin ku blen bukën, shokun tënd, tezen tënde, armikun tënd, apo djalin e hallës; më mirë se një exit-poll milionësh.
Ata mbajnë shënim gjithçka; si qeshe kur u përmend udhëheqësi, kujt i dhe dorën, pse more djathtas në kryqëzim, cilën dorë ngrite për të përshëndetur, çfarë ngjyre e mban qenin. Janë ata që të hedhin dorën në qafë dhe të bëjnë ato pyetjet që të këpusin shpirtin: Akoma pa punë ëëë? Po djali ku aplikoi? Mos u mërzit dhe pak, vetëm mos harro të votosh me ndërgjegje. Njerëzit si ti duhet t’i mbajmë afër jo si komshiu yt që i ka bërë like nja tre herë atyre të tjerëve.
Pak më seriozë
Patronazhistët, le të mos mërziten, janë spiunët e dikurshëm, niveli më i ulët i partisë që vepron në terren për të mbledhur informacion në bazë të fjalëve, vëzhgimeve, thashethemeve, apo dhe presion shoqëror, por jo mbi fakte. Nuk ka status ligjor, por mbrohet fort nga strukturat dhe nivelet më të larta të partisë. Besoj e keni dëgjuar vetë Ramën. Jo pak herë është instrument që kontrollon qytetarin, madje ngjall frikë. Janë besnikët e verbër të partisë dhe kërkojnë absolutisht besnikëri edhe nga qytetari që kujdeset. Janë aq të bindur se veprojnë drejt sa mund të sulen si shqiponja nëse u thua se “syri vëzhgues politik” ka kuptim në diktaturë (e kam provuar vetë). Patronazhisti duket i vogël në pozitë, por është i rëndësishëm në strukturën kontrolluese, sidomos kur përdor varfërinë, lidhjet familjare, dhe frikën e humbjes sa punës. Përpos kësaj, ata edhe shpërblehet me poste shtetërore duke ua rritur fuqinë e duke mos i lënë vetëm tek “vullnetarizmi”.
A është i ligjshëm sistemi patronazhues?
Nuk ka ndonjë ndalim specifik ligjor të “gjurmosh”, “mbikqyrësh”, apo “kujdesesh” për qytetarët, por ndjekja politike ka një konotacion të rëndë për ne shqiptarët që vjen nga një periudhë po aq e rëndë. Të dhënat personale që përdoren pa leje shkel ligjin e mbrojtjes së të dhënave. Presioni psikologjik, apo shantazhi elektoral që nuk mësohet pothuaj kurrë, sepse askush nuk e denoncon duke menduar thjesht “hallin” e vet dhe jo të gjithë komunitetit, është shkelje. Po ashtu kërcënim direkt, apo indirekt për punësim, ndihmë sociale, legalizim, etj, është në kundërshtim të hapur me parimin e zgjedhjeve të lira. Patronazhizmi tashmë është bërë trendy, pavarësisht se u zbuluan e nuk u dënua askush për skandalin e dikurshëm me numra telefoni, orientim politik, etj të dhëna, pa dijeninë e qytetarëve.
A ka problem moral patronazhimi?
Le t’i përgjigjemi me një pyetje: A kishte problem moral me spiunët e dikurshëm, ata që më të vjetrit që i kanë jetuar ato kohë quheshin 80 lekësha? Patronazhimi është një formë e ulët e kontrollit shoqëror, e njëanshme, manipulative, kërcënuese, madje edhe e fshehtë. Sistemi patronazhist nuk i shërben qytetarit, komunitetit, lagjes, pallatit, por i përgjigjet partisë. Patronazhistët promovojnë me afsh e pathos kulturën klienteliste, ku vlera e qytetarisë zëvendësohet nga bësnikëria politike. Patronazhimi është sistemi që ndan qytetarët në “yni” dhe “armik”.
A sjell probleme në shoqëri patronazhimi?
Le ta themi, ky sistem e bën PS absolute në terren. E, njëkohësisht normalizon frikën dhe nënshtrimin, në mos po edhe besnikërinë e dukshme dhe të tregueshmë ndaj pushtetit, sidomos në komunitetet e vogla dhe të varfra, ku një rrogë, një ndihmë, apo një mik, qoftë dhe patronazhist, bën ndryshimin mes mjerimit dhe mbijetesës. Patronazhizmi shkatërron besimin e qytetarëve ndaj institucioneve, e nga ana tjetër minon shërbimin e anasjelltë. Shoqëria civile me partinë në pushtet, pothuaj shkrihen në një. Korrupsioni politik bëhet kapilar dhe i strukturuar duke lidhur, paratë, rrogat, ndihmat, lejet, punësimet, shërbimet me besnikërinë e provuar politike.
A egziston diku tjetër patronazhisti?
Të paktën në vendet të cilave kemi dëshirë t’u bashkohemi në 2030 nuk egziston një sistem i mirëorganizuar, i mbrojtur dhe madje i reklamuar nga vetë pushteti, ku çdo qytetar ka dikë të X partie që e vëzhgon, mban shënime, bën referime, përdor të dhënat e tij, e mbikqyr pa dijeninë e tij. Në SHBA shfaëen herë pas here njerëz që shkojnë “derë në derë” për të promovuar kandidatët, por janë të deklaruar dhe nuk mbajnë të dhëna të paligjshme. Ndoshta në vende të tjera mund të egzistojë. Patronazhimi nuk është plus për demokracinë, ndryshe do e kishin dhe vende që demokracinë e njohin dhe e jetojnë shumë kohë para nesh, është më shumë shenjë e demokracie të sëmurë e në mos të një pushteti që nuk do të dalë më në opozitë, apo si thotë Rama: Unë do iki kur dua vetë.
A mund të luftohet ky sistem patronazhimi që paracakton fituesin para votimit?
Unë nuk e di a mund të ketë një ilaç, për një virus të panjohur. “Spiunët u zhdukën” kur ra sistemi. Më saktë u fshehën. Por nëse do kishin dalë në dritë mund të ishin zhdukur, por i fshehën. Përvoja ime personale me patronazhistin tim ishte ta bëja atë të dukshëm, ta njihnin të gjithë, ta tallnin, ta fyenin madje. Pasi e njoha kur gjithçka u bë publike, e mbërtheva për qafe në lagje, i bëra një foto dhe së bashku me një koment sarkastik e bëra publik. Përpjekja për ta kthyer atë personazh në “spiunin e lagjes” dhe të dilte nga roli i “pushtetarit në hije”, mund të zhdukë frikën nga patronazhisti. Një fushatë publike e njerëzve duke i nxjerrë patronazhistët në dritën e Diellit, nga hija e frikshme ku fshihen, ua zhduk atyre rolin enigmatik dhe fuqinë e presionit. Le ta themi, patronazhistët nuk funksionojnë vetëm, duan ndihmën e nevojtarit. Nuk ka kontroll pa bashkëpunim. Le ta refuzojnë, le ta demaskojnë. Le ta thyejnë heshtjen.
Le të mos harrojmë
Patronazhizmi është më i rrezikshëm se grupet kriminale. Më i rrezikshëm se blerja e votës. Më i rrezikshëm madje edhe se manipulimi i votës. Këto zhduken me zbatim të lehtë të ligjit. Patronazhizmi është kontroll paraprak i votës. Dikush e di rezultatin në kuti pa e numëruar, jo për aftësi. Ndaj nuk ka asnjë çudi në memorandumin e Kuçit. Beteja ndaj patronazhimit nuk i takon dhe aq “ndërkombëtarëve”, u takon shqiptarëve. E humbën një me spiunët që pastaj u përhapën ngado, mirë është mos ta humbasin këtë me pasardhësit e tyre.